Basaltzuilen: waarom afkoelend gesteente in zeshoeken barst

Wanneer een lavastroom meters diep blijft staan, verliest hij warmte eerst aan boven- en onderkant, en afkoelend gesteente neemt minder ruimte in dan toen het nog gesmolten was. De krimp trekt het oppervlak uiteen tot een netwerk van scheuren, zoals modder barst in een opdrogende vijver. Die scheuren werken zich vervolgens naar binnen, steeds haaks op het oppervlak dat warmte verliest, zodat een vlakke stroom uiteindelijk een menigte rechtopstaande palen wordt.

De zes zijden zijn niet perfect, en dat is juist het nuttige om naar te kijken. Verse scheuren ontmoeten elkaar vaak onder rechte hoeken, maar naarmate ze dieper doordringen schuiven de knooppunten op richting 120 graden, de opstelling die spanning afvoert met de minste totale breuklengte. Tel de vlakken langs een willekeurige klif en je vindt vijf- en zevenhoeken tussen de zeshoeken. Als je een hand langs een zuil laat glijden, voel je zwakke horizontale banden op een paar centimeter afstand van elkaar, elk een trede waar de scheur opschoof en pauzeerde.

Breedte legt snelheid vast. Langzame afkoeling diep in de stroom levert dikke, ordelijke zuilen op, terwijl water dat van boven insijpelt het bovenste deel zo snel kan afkoelen dat er dunne, gedraaide ontstaan, en daarom tonen veel kliffen een nette onderlaag onder een verwarde bovenlaag. Recht van voren gezien veranderen de verticale randen een scherm in een reeks gelijkmatig verdeelde lijnen, en in laag zijlicht krijgt elk vlak een iets andere grijstint.